પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ભારત રત્ન પ્રણવ મુખર્જીનું લાંબી બિમારી બાદ નિધન થયું છે. ભારતીય રાજકારણમાં છ દાયકાથી વધારે સમય પસાર કરનાર પ્રણવ દાએ પાટનગર દિલ્હીની સૈન્ય હોસ્પિટલમાં અંતિમ શ્વાસ લીધા છે. તે દેશની સૌથી શક્તિશાળી રાજકીય વ્યક્તિઓમાં એક હતા.તેમના રાજકીય જીવનમાં બે પ્રસંગો હતા જ્યારે તેઓ વડા પ્રધાન બનતા રહી ગયા.
પ્રણવ મુખર્જી: એક સ્વતંત્રતા સેનાનીના પુત્ર જે અંતિમ સમય સુધી લડવૈયા રહ્યા
સિત્તેરના દાયકામાં રાજકારણમાં પ્રવેશનાર પ્રણવ મુખર્જી, કેન્દ્રમાં નાણાં, સંરક્ષણ અને વિદેશ જેવા મહત્વપૂર્ણ મંત્રાલયોની જવાબદારી સંભાળ્યા પછી જુલાઈ, 2012 થી જુલાઈ, 2017 સુધીમાં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ હતા. તેમની લાંબી રાજકીય કારકીર્દિમાં એવા બે વખત મોકા આવ્યા હતા જ્યારે તે વડા પ્રધાન બનવાના દાવેદાર હતા પણ તે ચૂકી ગયા હતા.
પ્રણવ દા કોંગ્રેસના દિગ્ગજ નેતા હતા.આ હોવા છતાં,મોદી સરકાર દ્વારા તેમને દેશના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન માટે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા,આના પરથી સાબિત થાય છે કે તેમનું વ્યક્તિત્વ અને કદ પક્ષ અથવા વિચારધારાથી કેટલા ઉપર હતું.

ઇન્દિરાના મૃત્યુ પછી વડા પ્રધાનના દાવેદાર

1969 માં,પ્રણવ મુખર્જીએ પૂર્વ વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની આંગળી પકડીને રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો.તેઓ કોંગ્રેસની ટિકિટ પર રાજ્યસભામાં ચૂંટાયા હતા. 1973 માં, તેમને કેન્દ્રીય પ્રધાનમંડળમાં શામેલ કરવામાં આવ્યા અને ઔધોગિક વિકાસ વિભાગમાં નાયબ પ્રધાનની જવાબદારી સોંપવામાં આવી.આ પછી,તેઓ ફરીથી 1975, 1981, 1993, 1999 માં રાજ્યસભા માટે ચૂંટાયા હતા.

તેમની આત્મકથામાં સ્પષ્ટ છે કે તેઓ ઈન્દિરા ગાંધીની ખૂબ નજીક હતા અને કટોકટી પછી કોંગ્રેસનો પરાજય થયો ત્યારે તે ઇન્દિરા ગાંધીના સૌથી વિશ્વાસપાત્ર સાથી તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા.
1980 માં, તેમને રાજ્યસભામાં કોંગ્રેસના નેતા બનાવવામાં આવ્યા. આ સમય દરમિયાન, મુખર્જીને સૌથી શક્તિશાળી કેબિનેટ પ્રધાન માનવામાં આવ્યાં હતાં. વડા પ્રધાનની ગેરહાજરીમાં તેઓ મંત્રીમંડળની બેઠકોમાં અધ્યક્ષતા રાખતા હતા. પ્રણવ મુખર્જી ઈંદિરા ગાંધીના પ્રધાનમંડળમાં નાણાં પ્રધાન હતા. 1984 માં, યુરોમીની મેગેઝિને પ્રણવ મુખર્જીને વિશ્વના સર્વશ્રેષ્ઠ નાણા પ્રધાન તરીકે સન્માનિત કર્યા.
વર્ષ 1984 માં ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યા બાદ પ્રણવ મુખર્જીને વડા પ્રધાન પદના સૌથી શક્તિશાળી દાવેદાર માનવામાં આવ્યાં હતાં.તેમણે વડા પ્રધાન બનવાનો પણ ઉત્સાહ વ્યક્ત કર્યો હતો,પરંતુ કોંગ્રેસના કેટલાક વરિષ્ઠ નેતાઓએ રાજીવ ગાંધીને વડા પ્રધાન તરીકે પસંદ કરીને પ્રણવને નકારી દેવામાં આવ્યા હતા.જ્યારે ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા કરવામાં આવી હતી,ત્યારે રાજીવ ગાંધી અને પ્રણવ મુખર્જી બંગાળના પ્રવાસ પર હતા,તેઓ એક જ વિમાનમાં સાથે ઉતાવળમાં દિલ્હી પરત ફર્યા હતા.

પ્રણવ મુખર્જીને ખબર હતી કે તેઓ કેબિનેટના સૌથી વરિષ્ઠ સદસ્ય છે, તેથી તેઓને કાર્યકારી વડા પ્રધાન બનાવવામાં આવશે, પરંતુ રાજીવ ગાંધીના કુટુંબમાં થતા ભાઈ અરુણ નહેરુએ આમ થવા દીધું નહીં.તેમણે રાજીવ ગાંધીને વડા પ્રધાન બનાવવા પર દાવ લગાવ્યો હતો.
વડા પ્રધાન બન્યા બાદ રાજીવ ગાંધીએ પોતાનું પ્રધાનમંડળ બનાવ્યું ત્યારે તેમાં જગદીશ ટાઇટલર,અંબિકા સોની, અરુણ નહેરુ અને અરૂણ સિંહ જેવા યુવાન ચહેરાઓ હતા,પરંતુ ઇન્દિરા ગાંધીના પ્રધાનમંડળમાં બીજા ક્રમે રહેલા પ્રણવ મુખર્જીને પ્રધાન બનાવવામાં આવ્યા ન હતા.
રાજીવ મંત્રીમંડળમાં સ્થાન ન મળતાં નારાજ પ્રણવ મુખર્જીએ કોંગ્રેસ છોડી પોતાનો પક્ષ બનાવ્યો.પ્રણવ મુખર્જીએ રાષ્ટ્રીય સમાજવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીની રચના કરી, પરંતુ આ પક્ષ કોઈ ખાસ અસર બતાવી શક્યો નહીં.રાજીવ ગાંધી સત્તા પર રહ્યા ત્યાં સુધી પ્રણવ મુખર્જી રાજકીય વનવાસમાં રહ્યા.આ પછી,1989 માં રાજીવ ગાંધી સાથે વિવાદ સમાધાન થયા પછી,તેમણે કોંગ્રેસ સાથે પોતાનો પક્ષ મર્જ કર્યો.

નરસિમ્હા રાવે આયોજન પંચના ઉપાધ્યક્ષ તરીકે નિમણૂક કરી

1991માં રાજીવ ગાંધીની હત્યા બાદ પી.વી. નરસિંહ રાવ વડા પ્રધાન બન્યા પછી,પ્રણવ મુખર્જીની લંબાઈ વધતી ગઈ.રાવ તેમની સલાહ લેતા રહ્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેમને મંત્રીમંડળમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું નહીં.રાવે તેમને આયોજન પંચના ઉપાધ્યક્ષ બનાવ્યા અને તેમણે પાંચ વર્ષ સુધી આ પદ સંભાળ્યું.નરસિંહ રાવ સત્તા પર હતા ત્યારે જ પ્રણવ મુખર્જીએ ધીમે ધીમે કોંગ્રેસમાં પોતાનો રાજકીય આધાર મજબૂત બનાવવાનું શરૂ કર્યું.
પીએમ નરસિંહા રાવની સામે કોંગ્રેસના દિગ્ગજ નેતા અર્જુન સિંહે રાજકીય પડકાર ફેકવાનું શરૂ કર્યું હતું. આવી સ્થિતિમાં,રાવે 1995 માં અર્જુનસિંહથી બચવા પ્રણવ મુખર્જીને વિદેશ પ્રધાન બનાવવાની ચાલ ચાલી હતી.જોકે,રાવ સરકારનું આ છેલ્લું વર્ષ હતું.આ પછી,જ્યારે કોંગ્રેસ સત્તાની બહાર હતી,ત્યારે તે 9 વર્ષ સુધી કેન્દ્રમાં પાછી ફરી શકી નહીં.1998 માં જ્યારે સોનિયા ગાંધીએ કોંગ્રેસનો હવાલો સંભાળ્યો ત્યારે પ્રણવ મુખર્જી તેમની સાથે અડગ રહ્યા.

સોનિયાએ ના પાડી, મનમોહનને તક મળી

વર્ષ 2004 માં કોંગ્રેસ સત્તામાં પાછી ફરી.જ્યારે સોનિયા ગાંધીના વિદેશી મૂળનો મુદ્દો 2004 માં સામે આવ્યો ત્યારે તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ વડા પ્રધાન નહીં બને.પ્રણવ મુખર્જીના વડા પ્રધાન બનવાની ચર્ચાઓ ફરી એક વખત તીવ્ર બની હતી,પરંતુ સોનિયા ગાંધીએ મનમોહન સિંહને વડા પ્રધાન બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.આનાથી પ્રણવ મુખર્જીની ફરી એકવાર વડા પ્રધાન બનવાની તક નહોતી મળી.
જો કે,આ સમયગાળા દરમિયાન પ્રણવ મુખર્જીએ નાણાંથી લઈને વિદેશ મંત્રાલયનો હવાલો સંભાળ્યો હતો અને પક્ષની મુશ્કેલી નિવારકની ભૂમિકા નિભાવી હતી.2012 માં,કોંગ્રેસે તેમને રાષ્ટ્રપતિ પદના ઉમેદવાર બનાવ્યા અને તેઓ દેશના 13 મા રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટાયા.26 જાન્યુઆરી 2019 ના રોજ,મોદી સરકારે તેમને ભારત રત્નથી સન્માનિત કર્યા હતા.